José Mourinho

Pochodzenie

José Mourinho urodził się 26 stycznia 1963 roku w Setúbal. Jego ojciec, Félix Mourinho, był bramkarzem Vitórii Setúbal (od 1955 do 1968 roku), potem Belenenses, i grał w reprezentacji Portugalii. Dziadek stał na czele Vitórii. Jako chłopiec jeździł z babcią autobusem z Setúbal do Lizbony na mecze ojca, a po spotkaniach siedział z nim w szatni, także wtedy, gdy zszywano mu głowę po starciu z zawodnikiem Barreirense. Mając 14 lat, przygotowywał raporty o rywalach drużyny, którą prowadził ojciec. Dostawał za to dziesięć procent premii za zwycięstwo.

Matka, María Júlia, była nauczycielką w szkole podstawowej. Z jej życzenia José poszedł do szkoły handlowej, ale po roku zrezygnował i zdał na lizbońskie ISEF (dziś Faculdade de Motricidade Humana), gdzie skończył wychowanie fizyczne ze specjalizacją z metodyki piłki nożnej. Futbolu uczył go tam Nelo Vingada. W marcu 2009 roku wydział nadał mu doktorat honoris causa.

Jako piłkarz grał w Rio Ave, Belenenses, Sesimbrze i Comércio e Indústria, bez większych sukcesów, i w wieku 24 lat skończył z graniem. Ojciec wspominał potem, że mając 15 lat, oznajmił, że chce być najlepszym trenerem na świecie.

Kariera trenerska

Pierwsze posady dał mu Manuel Fernandes, były napastnik Sportingu. Mourinho prowadził wtedy młodzież Vitórii Setúbal i uczył w liceum w Alhos Vedros. Fernandes znał jego treningi, bo połowę składu rezerw stanowili juniorzy. Gdy w 1990 roku przejął Estrelę Amadora, zaproponował Mourinho miejsce asystenta. Ten wziął urlop bezpłatny i odpowiedział: „Mister, jest na już”. W Ovarense Mourinho pisał dla Fernandesa raporty o rywalach, nienaganne, jak mówi sam Fernandes, tak że niczym więcej nie musiał się martwić.

W 1992 roku Fernandes wprowadził go do sztabu Sportingu. Klub zatrudnił Bobby'ego Robsona, a młody nauczyciel wychowania fizycznego czekał na niego na lotnisku i przedstawił się w płynnej angielszczyźnie jako tłumacz. Robson twierdził później, że w gruncie rzeczy był tłumaczem, ale Mourinho brał na siebie coraz więcej: wyjeżdżał obserwować rywali, rozmawiał z piłkarzami, w tym z Ronaldo, i często zabierał głos wobec prasy. Pracował u Robsona w Sportingu, w FC Porto (dwa mistrzostwa) i od 1996 roku w Barcelonie, a po odejściu Anglika został w klubie przy Louisie van Gaalu. Robsona nazywał człowiekiem, który ukształtował jego pojęcie o grze. Gdy w czasie pracy w Barcelonie odezwało się Sporting Braga, Mourinho chciał skoczyć na głęboką wodę. Ojciec go powstrzymał słowami „miej rozum”: okazja i tak przyjdzie, a w Barçy ma się uczyć, jak pracuje się z wielkimi piłkarzami.

We wrześniu 2000 roku, po odejściu Juppa Heynckesa, prezes Benfiki João Vale e Azevedo wybrał go na trenera, wbrew opinii mediów, które typowały Toniego. Poznali się wcześniej na kolacji w Barcelonie. Prezes przegrał jednak wybory, a jego następca Manuel Vilarinho wolał Toniego. Po wygranym 3:0 derbach z Sportingiem Mourinho zażądał pewniejszej umowy, nie dostał jej i w grudniu 2000 roku odszedł. W 2001 roku skończył kurs trenerski czwartego stopnia Portugalskiej Federacji Piłkarskiej, odpowiednik UEFA Pro, i objął União Leiria, z którą w styczniu 2002 roku był na czwartym miejscu w lidze.

W styczniu 2002 roku FC Porto zwolniło Octávio Machado, a Mourinho przyjął jego miejsce. Drużyna była wtedy piąta w tabeli, a pierwszy sezon skończyła na trzecim miejscu. Powiedział dziennikarzom, że w następnym sezonie zdobędzie mistrzostwo. Zdobył je w 2003 roku, razem z Pucharem Portugalii (finał z Leirią, 1:0) i Pucharem UEFA, a w 2004 roku obronił tytuł i wygrał Ligę Mistrzów. Droga do finału wiodła przez Old Trafford, gdzie w końcówce Costinha wyrównał na 1:1 i wyeliminował Manchester United, a Mourinho pobiegł z radości wzdłuż linii bocznej. W finale w Gelsenkirchen Porto pokonało AS Monaco 3:0. Po latach mówił, że mistrzem Europy poczuł się dużo przed końcem finału, a przekonanie, że nikt ich nie zatrzyma, przyniósł mu awans na Old Trafford.

W czerwcu 2004 roku, zaraz po finale, objął Chelsea. Na pierwszej konferencji nazwał się „Special One”. W pierwszym sezonie Chelsea zdobyła pierwsze mistrzostwo Anglii od 50 lat, przegrywając w lidze jedno spotkanie i tracąc 15 goli. Mourinho zaczynał od ustawienia z rombem w środku pola, ale szybko wprowadził Claude'a Makélélé jako defensywnego pomocnika i otworzył romb, co dało swobodę Duffowi i Robbenowi. W 2006 roku obronił tytuł, a pod jego wodzą klub wygrał też dwa Puchary Ligi, Puchar Anglii i Tarczę Wspólnoty. Po napięciach z właścicielem Romanem Abramowiczem odszedł za porozumieniem stron 20 września 2007 roku.

Z Interem Mediolan w latach 2008–2010 zdobył dwa mistrzostwa Włoch, Puchar Włoch i Superpuchar, a w sezonie 2009/2010 także Ligę Mistrzów, pokonując w półfinale Barcelonę Pepa Guardioli i w finale Bayern 2:0 w Madrycie, po dwóch golach Diego Milito. Po finale nie chciał iść do szatni ani do autokaru z piłkarzami, bo, jak wspominał, gdyby to zrobił, nigdy nie odszedłby do Realu Madryt.

W Madrycie (2010–2013) przełamał dominację Barcelony: wygrał Puchar Króla w 2011 roku, mistrzostwo Hiszpanii i Superpuchar w 2012. W trzech sezonach Real trzykrotnie odpadał w półfinale Ligi Mistrzów. W kwietniu 2013 roku w Dortmundzie Robert Lewandowski strzelił Realowi cztery gole w wygranym 4:1 meczu Borussii. Mourinho powiedział wtedy, że o Polaku wiedzieli wszystko, a bramki padły po błędach jego drużyny. W maju 2013 roku klub ogłosił, że rozstają się za obopólną zgodą, a ostatni mecz poprowadził 1 czerwca.

Wrócił do Chelsea (ogłoszony 3 czerwca 2013 roku) jako „Happy One”, a w sezonie 2014/2015 wygrał Premier League i Puchar Ligi. Został zwolniony w grudniu 2015 roku, po serii porażek w sezonie, który zaczął od konfliktu z lekarką drużyny Evą Carneiro, odsuniętą od ławki po tym, jak weszła na boisko do Edena Hazarda. W Manchesterze United (od 2016 roku) wygrał Tarczę Wspólnoty, Puchar Ligi (finał z Southampton, 3:2) i Ligę Europy po finale z Ajaksem w Sztokholmie. Zwolniono go w grudniu 2018 roku po porażce 1:3 z Liverpoolem. W Tottenhamie pracował od listopada 2019 do 19 kwietnia 2021 roku, kiedy klub zwolnił go kilka dni przed finałem Pucharu Ligi z Manchesterem City.

Latem 2021 roku objął AS Romę. W maju 2022 roku w Tiranie wygrał z nią 1:0 z Feyenoordem pierwsze w historii rozgrywki Ligi Konferencji, a po meczu płakał na boisku. Został pierwszym trenerem, który wygrał Ligę Mistrzów, Ligę Europy i Ligę Konferencji (Puchar UEFA wygrał już z Porto). Rok później Roma przegrała z Sevillą finał Ligi Europy po rzutach karnych. W styczniu 2024 roku klub rozstał się z nim po słabszych wynikach w Serie A i porażce z Lazio w Pucharze Włoch.

W czerwcu 2024 roku Mourinho objął Fenerbahçe i w sezonie 2024/2025 zajął z nim drugie miejsce w lidze tureckiej, jedenaście punktów za Galatasaray. Zwolniono go 29 sierpnia 2025 roku, dwa dni po odpadnięciu z Benfiką w eliminacjach Ligi Mistrzów. We wrześniu 2025 roku wrócił do Benfiki, w której zaczynał jako trener. Skończył sezon 2025/2026 bez porażki w lidze, ale na trzecim miejscu za FC Porto i Sportingiem. W ostatniej kolejce fazy ligowej Ligi Mistrzów, 28 stycznia 2026 roku, Benfika wygrała z Realem 4:2, a czwartego gola w doliczonym czasie strzelił bramkarz Anatolij Trubin, co dało jej baraż. 11 czerwca 2026 roku Real Madryt ogłosił Mourinho trenerem, a do pracy wrócił 13 lipca.

Z Polakami pracował w Romie i Fenerbahçe. Nicolę Zalewskiego, wychowanka Romy, wprowadził do składu na lewym wahadle, a gdy rzymscy dziennikarze krytykowali Polaka po słabszym meczu z Udinese, w marcu 2022 roku bronił go na konferencji. Zalewski mówi, że dostał od Mourinho swobodę w ataku i radę, by popracować nad grą w obronie. Od Sebastiana Szymańskiego zaczynał w Fenerbahçe układanie składu; latem 2024 roku powiedział po wygranej 5:0 z Rizesporem, że gdyby miał jeszcze trzech Szymańskich, wystawiłby wszystkich.

Styl i metody

Fundamentem jest periodyzacja taktyczna Vítora Frade z Uniwersytetu w Porto: trening zbudowany wokół modelu gry, w którym nie oddziela się przygotowania fizycznego od taktycznego, i w którym piłka jest na zajęciach od pierwszego dnia. Mourinho był jednym z pierwszych znanych trenerów, którzy otwarcie się do niej przyznawali. Gdy przyszedł do Chelsea, John Terry opowiadał, że piłki na treningu w pierwszym dniu przygotowań to była dla ich pokolenia nowość. Mourinho tłumaczył, że pianista nie biega wokół fortepianu, tylko na nim ćwiczy. Jak mówił, jego sesje trwają dziewięćdziesiąt starannie wyliczonych minut. Rui Faria, jego długoletni asystent, nie był klasycznym trenerem od przygotowania fizycznego.

Analiza rywala towarzyszy mu od nastoletnich raportów dla ojca. Diogo Luís, który grał w Benfice w sezonie 2000/2001, wspomina, że trening był już przygotowany, zanim piłkarze wyszli z szatni, a trener rozpisywał im, czego mają się spodziewać po przeciwniku. W półfinale z Barceloną w 2010 roku przydzielił Zanettiego do pilnowania Messiego, a Pandev schodził z boku, by wraz z pomocnikami tworzyć romb w środku pola.

Jego tradycyjnym ustawieniem jest 4-2-3-1 z podwójnym pivotem. W Romie często przechodził na trzech obrońców i wahadłowych, a w Benfice i w Realu Madryt w sezonie 2026/2027 grał zwykle 4-2-3-1. Zespoły Mourinho słyną z organizacji w obronie, ale analitycy odnotowują też zmiany: w Tottenhamie wzmocnił ataki z przejścia wokół Harry'ego Kane'a, a jego Manchester United z 2017 roku opisywano jako najbardziej ofensywną z jego drużyn.

Piłkarze podkreślają, że łączył zespół i podgrzewał atmosferę wokół rywala. Diogo Luís mówi, że Mourinho pierwszy zrozumiał, jak ważne jest jednoczenie drużyny przy jednoczesnym wywieraniu presji na rywala. Marco Materazzi, który grał u niego w Interze, mówi, że Mourinho wyznacza cele na początku sezonu i potem je realizuje.

Wypowiedzi

„Wiele klubów trenuje przygotowanie fizyczne osobno... w to nie wierzę. Trzeba połączyć wszystkie te elementy w sytuacji meczowej.” (konferencja szkoleniowa, 2005)

„Zacząłem pracę trenerską w 2000 roku. Myślałem, że wiem wszystko, ale po 13 latach orientujesz się, że nie wiesz nic i musisz uczyć się codziennie.” (konferencja prasowa w Chelsea, czerwiec 2013)