Paulo Fonseca

Pochodzenie

Paulo Alexandre Rodrigues Fonseca urodził się 5 marca 1973 roku w Mozambiku, wówczas portugalskiej kolonii. Rodzice wrócili do Portugalii po rewolucji goździków w 1974 roku, kiedy miał niespełna rok. Wychował się w Barreiro koło Lizbony, dawnym mieście robotniczym. Ojciec był robotnikiem w przemyśle metalurgicznym, matka pracowała jako pomoc domowa. Stamtąd wzięło się Zorro, w którego przebrał się później na konferencji prasowej: dla dziecka z niezamożnego domu maska Zorro była najtańszym kostiumem na karnawał, a drewniany kij wystarczał za szpadę. Klubem jego serca pozostał Barreirense.

Grał jako środkowy obrońca. W seniorskiej piłce zaczynał w Barreirense, potem trafił do FC Porto, ale nie zagrał tam w żadnym meczu. Występował w Primeira Liga w Leçy, Belenenses, Marítimo i Vitórii Guimarães, a karierę skończył w 2005 roku, mając 32 lata, w Estreli Amadora. Był kapitanem w każdym klubie, w którym grał. Przed dwudziestym piątym rokiem życia nie myślał o ławce trenerskiej. Później zaczął patrzeć na treningi okiem trenera i pod koniec kariery bardziej niż granie motywowała go praca z drużyną. Za wzory uważa Mourinha, który zmienił portugalskie podejście do treningu, oraz własnych trenerów: Jeana Paula, odkrywcę Quaresmy i Cristiano Ronaldo w juniorach Sportingu, i Jorge Jesusa.

Kariera trenerska

Pierwszą posadę dostał od prezesa Estreli Amadora, który po zakończeniu przez niego kariery powierzył mu drużyny młodzieżowe. Przez kolejne lata prowadził kluby z niższych lig, a w 2009 roku trafił do trzecioligowego Pinhalnovense. Dwa sezony z rzędu doprowadził je do ćwierćfinału Pucharu Portugalii, a drugi raz zatrzymało go FC Porto z Hulkiem i Jamesem Rodríguezem. Utrzymywał się wtedy między innymi z prowadzenia cukierni i sklepu z butami.

W czerwcu 2011 roku zauważył go Marco Abreu, dyrektor sportowy drugoligowego Desportivo Aves. Po kolacji z innym kandydatem, który mu się nie spodobał, zadzwonił do Fonseki koło północy. Następnego dnia Fonseca przyjechał na lunch trzygodzinną podróżą pociągiem, z plecakiem i dossier o zawodnikach klubu, które przygotował w nocy. Aves skończyło sezon na trzecim miejscu, dwa punkty od awansu. Piłkarze zapamiętali szok: trening tylko z piłką, gra pozycyjna zamiast długich podań, wyjazd na gokarty zamiast wojskowego drylu. Jeden z nich mówi, że Fonseca potrzebuje lipca i sierpnia, bo na początku drużyna nie rozumie jego wymagań.

W 2012 roku objął Paços de Ferreira i w pierwszym sezonie na szczeblu ekstraklasy zajął z nim trzecie miejsce, najlepsze w historii klubu, co dało udział w eliminacjach Ligi Mistrzów. Paços doszło też do półfinału Pucharu Portugalii. Fonseca jeździł wtedy skromnym citroënem C2. W meczu z Estoril mgła przerwała grę przy 0:0, ostatnie trzynaście minut dograno następnego dnia, a trener przed wznowieniem rozrysował na boisku treningowym schemat jak w koszykówce. Paços wygrało. Z premii UEFA klub zbudował małą trybunę, którą w Paços nazywa się jego imieniem. W maju i czerwcu 2013 roku Fonseca ukończył kurs UEFA Pro Portugalskiego Związku Piłki Nożnej, razem z Nuno Espírito Santo i Sérgiem Conceição.

W czerwcu 2013 roku przejął FC Porto po Vítorze Pereirze i od razu zdobył Superpuchar Portugalii. W lidze Porto było jednak trzecie, dziewięć punktów za Benfiką, i 4 marca 2014 roku klub ogłosił rozwiązanie umowy. Fonseca mówił później, że sam prosił prezesa Pinto da Costę o odejście, a ten przez długi czas się nie zgadzał. Wrócił do Paços de Ferreira na rok, skończył ósmy i stracił awans do Ligi Europy w ostatniej kolejce. Prezes klubu opowiada, że Fonseca odrzucił wtedy intratną ofertę z Kataru, mówiąc, że chce znów zacząć być szczęśliwy.

W lipcu 2015 roku trafił do Bragi. W sezonie 2015/2016 zajął czwarte miejsce w lidze, doszedł do półfinału Pucharu Ligi i do ćwierćfinału Ligi Europy, gdzie wyeliminował go Szachtar. Przed ostatnim meczem ligowym ze Sportingiem powiedział publicznie, że finał Pucharu Portugalii jest ważniejszy, bo klub czeka na to trofeum pół wieku, i że to on odpowiada za skład. 22 maja 2016 roku Braga pokonała w finale Porto po rzutach karnych.

Szachtar sięgnął po niego 31 maja 2016 roku, żeby zastąpić Mirceę Lucescu, który prowadził zespół dwanaście lat. Przez trzy sezony Fonseca wygrywał ligę i Puchar Ukrainy, a w lipcu 2017 roku także Superpuchar po zwycięstwie 2:0 nad Dynamem Kijów. Klub trenował w Kijowie, mecze domowe grał we Lwowie i Charkowie, a trener nigdy nie poprowadził drużyny na Donbass Arenie. Marco Abreu, później jego agent, opowiada, że drużyna latała po kraju tak często, że Fonseca przygotowywał mecze w samolocie. W Lidze Mistrzów 2017/2018 Szachtar wyprzedził w grupie Napoli i pokonał 2:1 Manchester City Pepa Guardioli. Po tym meczu Fonseca przyszedł na konferencję przebrany za Zorro, bo obiecał, że tak zrobi, jeśli drużyna wygra. W 1/8 finału odpadł z Romą na zasadzie bramek na wyjeździe. W Ukrainie poznał przyszłą żonę, a w lutym 2022 roku, gdy Rosja zaatakowała, był z rodziną w Kijowie i uciekał trzydziestogodzinną podróżą do Rumunii.

11 czerwca 2019 roku został trenerem AS Roma. W pierwszym sezonie skończył na piątym miejscu, w drugim na siódmym, a w Lidze Europy 2020/2021 doszedł do półfinału, w którym przegrał z Manchesterem United. Zmieniła się wtedy własność klubu na rodzinę Friedkinów, a przez pewien czas Fonseca pracował bez dyrektora sportowego. Pokłócił się z Edinem Dżeką, którego zdarzało się nie zabierać do kadry meczowej. 3 maja 2021 roku Roma ogłosiła, że Fonseca odejdzie po sezonie, a jego następcą będzie José Mourinho. Stało się to dwa dni przed rewanżowym półfinałem. Fonseca mówił później, że Mourinho był wobec niego uczciwy.

Z Romą wiąże się polski wątek. W rewanżu z Manchesterem United 5 maja 2021 roku Fonseca wpuścił w 77. minucie Nicolę Zalewskiego z Primavery, a po jego uderzeniu z woleja i rykoszecie od Alexa Tellesa Roma zdobyła trzeciego gola. Trener zauważył go wspólnie z koordynatorem akademii Bruno Contim i trenerem Primavery Alberto De Rossim. Zalewski od początku zwracał jego uwagę pracowitością i grą bez kompleksów, jak wspominał Fonseca.

29 czerwca 2022 roku został trenerem Lille. W pierwszym sezonie klub skończył piąty, w drugim czwarty, po remisie w ostatniej kolejce i stracie bezpośredniego awansu do Ligi Mistrzów. W Lidze Konferencji 2023/2024 Lille odpadło w ćwierćfinale z Aston Villą. Lucas Chevalier dostał u Fonseki miejsce w bramce, osiemnastoletni Leny Yoro grał w środku obrony, a szesnastoletni Bouaddi dostawał minuty. Fonseca odszedł 5 czerwca 2024 roku za porozumieniem stron.

13 czerwca 2024 roku został trenerem AC Milan. Początek był słaby, ale 22 września zespół wygrał derby z Interem 2:1. Pod koniec sierpnia głośno było o Theo Hernándezie i Rafaelu Leão, którzy podczas przerwy na schłodzenie w meczu z Lazio nie podeszli do ławki. Fonseca odpowiedział, że nie należy tworzyć problemów, których nie ma. 29 grudnia 2024 roku, po remisie 1:1 z Romą, Milan go zwolnił. Następcą został Sérgio Conceição, z którym klub rozmawiał jeszcze przed tym meczem.

31 stycznia 2025 roku objął Olympique Lyon po Pierre'ie Sage'u, którego kibice bardzo lubili, więc pierwszy mecz u siebie zaczął od gwizdów. 2 marca 2025 roku po meczu z Brest wdał się w gwałtowną sprzeczkę z sędzią Benoîtem Millotem, dostał czerwoną kartkę, a komisja dyscyplinarna ligi zawiesiła go do 30 listopada 2025 roku. Przeprosił zaraz po meczu. W Lidze Europy 2024/2025 Lyon dotarł do ćwierćfinału i odpadł po dogrywce z Manchesterem United. W sezonie 2025/2026 zajął czwarte miejsce w Ligue 1.

Styl i metody

Fonseca buduje grę wokół posiadania piłki i inicjatywy. Bazowym ustawieniem jest dla niego 4-2-3-1: dwóch środkowych pomocników zabezpiecza środek, skrzydłowi schodzą do półprzestrzeni, boczni obrońcy grają wysoko, a środkowi obrońcy i bramkarz uczestniczą w wyprowadzeniu piłki. W Milanie i Lyonie grał głównie 4-2-3-1, a w Lyonie w 2026 roku regularnie pojawiło się też 4-3-3. W Lille w sezonie 2023/2024 4-3-3 miało dodać stabilności w trudniejszych momentach. Lubi, gdy rywal pressuje wysoko, bo łatwiej wtedy znaleźć przestrzeń. W obronie jego zespoły ustawiają się zwarcie, a w Lille do pressingu doszły elementy krycia indywidualnego.

Najbardziej znaną zmianą było przejście w Romie w połowie pierwszego sezonu na 3-4-2-1. Fonseca tłumaczył, że przeciwnicy we Włoszech atakowali pięcioma zawodnikami i czterech obrońców miało problem z piłkami za linię. Trzeci środkowy obrońca dawał większe bezpieczeństwo przy kontrach, a zasady ataku zostały te same. Przyznawał, że woli 4-2-3-1 i że w następnym klubie zagra tym albo 4-3-3. Za trenerów, których podziwia za odwagę, uważa Maurizia Sarriego i Pepa Guardiolę.

Podstawą pracy jest analiza wideo. Fonseca ogląda przeciwników godzinami, a zawodnikom pokazuje materiały i prowadzi lekcje w sali, jak w szkole. Jego najbliższym współpracownikiem od 2014 roku jest analityk Tiago Leal, którego zauważył, gdy ten komentował mecz Stany Zjednoczone–Portugalia. Spotkali się w Paços i rozmawiali dwie godziny. Do sztabu należą też asystent Nuno, z którym pracuje od początku, i tłumacz Max Nagorski, któremu każe przekładać słowa razem z emocjami. Do ludzi podchodzi z humorem i odchodzi od wojskowego stylu starszych trenerów, ale wymaga rygoru i dyscypliny.

Chętnie stawia na młodych, w Lille na Yoro i Chevaliera, w Romie na Zalewskiego. Poza boiskiem trzyma konie w klubie jeździeckim koło Esposende, gra na perkusji, którą dostał od prezesa Szachtara Rinata Achmetowa, i słucha U2, a po zwycięstwach nie zmienia skarpetek. Nie chce zostać selekcjonerem. Mówił, że potrzebuje codziennej pracy w klubie.

Wypowiedzi

„Dla mnie samo wygrywanie nie wystarcza. Chcę też tworzyć. Moje zespoły mają grać atrakcyjnie, ofensywnie, z piłką, kreatywnie. To jest moja filozofia…” (Mundo Deportivo, maj 2019)

„Zawsze chcę widzieć u moich zawodników odwagę, odwagę do rozwijania naszej gry…” (UEFA, wrzesień 2018)