Paolo Vanoli

Pochodzenie

Paolo Vanoli urodził się 12 sierpnia 1972 roku w Varese. Jego starszy brat Rodolfo, nazywany Rudym, również był piłkarzem. Zaczynał w oratorium, mając dziesięć lat trafił do Bizzarone i Bosto, gdzie jego pierwszym trenerem był Mario Belluzzo, a potem do Varese. Belluzzo wspomina go jako chłopca z wyjątkową zawziętością, który jednocześnie chciał się uczyć. Dalej grał w Bellinzago i w czwartoligowym Corsico, gdzie zauważył go dyrektor Stefano Capozucca. Capozucca zabrał go do Venezii: był to szybki lewy obrońca z mentalnością zwycięzcy i charakterem, choć przejście z Corsico do klubu z Wenecji nie było proste.

W Serie A grał w Hellasie Verona, a od 1998 roku w Parmie trenera Cesare Malesaniego. Z Parmą wygrał Puchar UEFA w 1999 roku i strzelił drugiego z trzech goli w finale z Olympique Marsylia, rozegranym w Moskwie, a także Puchar Włoch i Superpuchar Włoch. W 2000 roku przeszedł do Fiorentiny, z którą wygrał Puchar Włoch 2001 i znów trafił do siatki w finale, przeciwko Parmie. To ostatnie trofeum w historii klubu, bo w 2002 roku Fiorentina zbankrutowała. Później grał w Bolonii, szkockich Rangers, Vicenzy i greckim Akratitos, a karierę zakończył w 2007 roku w amatorskim Castelnuovo Sandrà. W reprezentacji Włoch zagrał dwa razy: debiutował 13 listopada 1999 roku w przegranym 1:3 meczu z Belgią i strzelił gola.

Christian Amoroso, jego kolega z szatni we Fiorentinie i Bolonii, wspomina go jako pedanta i „precisina", który już wtedy miał cechy trenera na wysokim poziomie.

Kariera trenerska

Trenerem został w marcu 2007 roku, tuż po zakończeniu kariery piłkarskiej. Zadzwonił do niego Giancarlo Filippini, jego dawny kolega z Venezii: Domegliara, amatorski klub z prowincji Werona, tracił do lidera dziewięć punktów, zwolnił trenera, a do końca sezonu zostały cztery kolejki. Celem był awans do Serie D. Vanoli przyjechał na boisko w Sant'Ambrogio di Valpolicella z dwoma współpracownikami, wśród których był strażnik miejski i trener bramkarzy w wolnych chwilach. Domegliara wygrała cztery mecze z czterech, a w barażu z Noventa Padovana rzutami karnymi zdobyła awans. Został do listopada 2009 roku.

Z Domegliary trafił do trenerskiej ścieżki federacyjnej. Od 2010 roku był asystentem Daniele Zoratto w reprezentacjach Włoch do lat 16 i 17, a kadra U-17 doszła do finału mistrzostw Europy 2013. Prowadził potem kadry U-16, U-18 i U-19, a w 2015 roku przejął U-19. W 2016 roku doprowadził ją do finału mistrzostw Europy, przegranego z Francją 0:4. W reprezentacjach młodzieżowych poznał Arrigo Sacchiego i Antonio Conte, a w 2016 roku Gian Piero Ventura zabrał go do sztabu seniorskiej kadry. Sacchi mówi o nim, że słucha, nie jest zarozumiały i ma chęć uczenia się.

W lipcu 2017 roku Conte zaprosił go do Chelsea, a w 2019 roku poszedł za nim do Interu. W Londynie uczył się angielskiego. Z Chelsea zdobył Puchar Anglii jako członek sztabu, a z Interem dotarł do finału Ligi Europy i w 2021 roku zdobył mistrzostwo Włoch. Sam mówi, że nigdy nie mógłby być zastępcą Conte, bo ten potrzebuje innego charakteru obok siebie, i że jego największą zaletą jako współpracownika było mówienie rzeczy prosto w oczy. Od Conte nauczył się przede wszystkim odporności. Gdy Conte podpisywał kontrakt z Tottenhamem, dwa dni później zadzwonił Spartak Moskwa. Vanoli spędził dwie noce bez snu, a potem uznał, że czas iść własną drogą.

17 grudnia 2021 roku objął Spartak po Rui Vitórii, jako swoją pierwszą pracę w klubie zawodowym. Zespół był w lidze dziewiąty, a po przerwie zimowej czekał go kalendarz z trzema derbami. Jego asystentem został Marco Donadel, z którym przed objęciem drużyny spędził miesiące na studiowaniu ostatnich sezonów klubu, żeby zrozumieć go w każdym aspekcie. Dwa miesiące później wybuchła wojna w Ukrainie. Vanoli tłumaczył później, że płakał w hotelu i że to jego rodzina najbardziej cierpiała, a włoski ambasador prosił go, by dotrzymał umowy, bo Moskwa jest bezpiecznym miastem. W marcu 2022 roku powiedział, że sztab zostaje w Rosji, a z drużyną jeździł na wyjazd do Rostowa wielogodzinnym pociągiem. W czerwcu 2022 roku Spartak wygrał z Dynamem finał Pucharu Rosji na wypełnionym Łużnikach, w tym samym miejscu, w którym 23 lata wcześniej Vanoli podniósł Puchar UEFA z Parmą. Dzień później pojawiła się informacja, że odchodzi z powodów osobistych.

7 listopada 2022 roku został trenerem Venezii, przedostatniej w Serie B z dziewięcioma punktami po dwunastu kolejkach. Przed objęciem klubu zadzwonił po radę do Daniele Pradè, wtedy dyrektora sportowego Fiorentiny. Usłyszał, że gdyby ktoś zapytał Pradè o Vanolego, ten odpowiedziałby „a kto to jest Vanoli?", i że musi to udowodnić na boisku. Vanoli opowiada tę historię z uśmiechem jako lekcję: uważał się za znanego trenera, a rozmowa pokazała mu, że nie jest. Venezia zakończyła pierwszy sezon na ósmym miejscu i odpadła w pierwszej rundzie baraży z Cagliari. W 2024 roku zajęła trzecie miejsce za Parmą i Como, a w barażach wyeliminowała Palermo i pokonała w finale Cremonese (0:0 i 1:0, gol Mikkela Gytkjæra). Sacchi chwalił go za to, że w środku sezonu klub nie wzmocnił składu, a nawet kogoś sprzedał, a on zespół scementował. W Wenecji Vanoli mieszkał, a rodzina została w Weronie: siedem dni w tygodniu pracował w klubie, pierwszy przychodził na trening i ostatni wychodził.

W czerwcu 2024 roku objął Torino po Ivanie Juriciu. We wrześniu 2024 roku zespół jako lider Serie A po raz pierwszy od 47 lat prowadził w tabeli samodzielnie. W październiku kontuzji doznał kapitan Duván Zapata i nikt go w ataku nie zastąpił. Torino skończyło sezon na 11. miejscu, w ostatnich pięciu meczach zdobyło punkt. Prezydent Urbano Cairo publicznie przyznał, że jest rozczarowany trenerem, a 5 czerwca 2025 roku klub się z nim rozstał. Z Conte spotkał się w tym sezonie jako rywal dwa razy, w listopadzie 2024 i kwietniu 2025 roku. Przed pierwszym z tych meczów powiedział, że z mistrzem pracował cztery lata i będzie mu wdzięczny, ale gdy sędzia zagwiżdże, zacznie się bitwa.

7 listopada 2025 roku, po zwolnieniu Stefana Pioliego, Vanoli przejął Fiorentinę, ostatnią w tabeli z czterema punktami po dziesięciu kolejkach. Pierwszą wygraną zespół zanotował dopiero po około czterdziestu dniach. Klub podkreślał potem, że w Serie A nikt wcześniej nie utrzymał się po starcie bez zwycięstwa w pierwszych piętnastu kolejkach. Na 16. kolejce przeszedł z trójki na czwórkę obrońców i ułożył drużynę w 4-1-4-1. Zespół utrzymał się dwie kolejki przed końcem sezonu. Przed ćwierćfinałem z Crystal Palace Vanoli mówił, że słowo „stan wyjątkowy" nie leży w jego DNA. W Lidze Konferencji w lutym 2026 roku pokonał 3:0 na wyjeździe Jagiellonię Białystok, a w rewanżu przegrał po dogrywce 2:4 i awansował. W marcu wyeliminował Raków Częstochowa, wygrywając 2:1 u siebie i 2:1 na wyjeździe, po golu Marina Pongračicia z własnej połowy w 97. minucie. W ćwierćfinale przegrał z Crystal Palace. 5 czerwca 2026 roku klub podziękował mu i rozstał się z nim mimo utrzymania, a nowym trenerem został Fabio Grosso. W komunikacie właściciel Fiorentiny podkreślił, że Vanoli i jego sztab przejęli ostatni zespół bez zwycięstwa i przywrócili mu zaufanie, jedność i zwartość. Po trzech porażkach na początku sezonu 2026/2027 Grosso zwolniono, a 7 września 2026 roku Vanoli wrócił do Fiorentiny. Klub podziękował mu za natychmiastową zgodę na powrót.

Polska ma w jego karierze jedno wyraźne miejsce: dwa dwumecze Fiorentiny w Lidze Konferencji. Jagiellonię chwalił za to, że gra dobrze i dobrze naciska, a po rewanżu powiedział polskiej telewizji, że zaskoczyła go bardziej słaba gra jego własnego zespołu niż postawa rywala. Przed pierwszym meczem z Rakowem powiedział, że rewanż z Jagiellonią był dla jego zespołu nauczką na przyszłość.

Styl i metody

Podstawą jego zespołów była przez lata trójka obrońców, wzięta od Conte. W Venezii w pierwszym sezonie grał 3-5-2, w drugim zmieniał ustawienia: 4-3-3, 4-4-2 z parą napastników Gytkjær i Pohjanpalo, a w barażach znów 3-5-2. W Spartaku bazą było 3-4-3, które zmieniał w trakcie meczów, w Torino 3-5-2. W Fiorentinie, zbudowanej latem 2025 roku pod jedno ustawienie bez bocznych ofensywnych pomocników, trójka obrońców nie działała, więc zmienił system na 4-1-4-1, a po styczniowych transferach planował też 4-2-3-1 i 4-3-3, z Albertem Gudmundssonem jako ofensywnym pomocnikiem. Na początku sezonu 2026/2027 Fiorentina grała właśnie czwórką z tyłu. Jak mówi, nie jest integrystą i wszystko jest możliwe.

W Spartaku prosił o dyscyplinę i pasję. W porównaniu z Vitórią okazał się bardzo twardy, a jego zespół dużo biegał. Donadel uważa, że praca z Conte nauczyła go zarządzania piłkarzami różnych narodowości. Pracuje metodycznie. Zgromadził duży zbiór danych z lig europejskich, analizuje godzinami mecze i nowe zjawiska w futbolu, a na treningu liczy się kultura pracy i etyka wysiłku. Mówi, że wychowanie jest na pierwszym miejscu, bo bez niego zawodnik nie należy do projektu i dopiero wtedy zaczyna się zwycięski zespół. Od Sacchiego i Conte, jak podkreśla, uczył się prowadzenia sztabu, zawodników i całego klubu. We Włoszech opisują go jako trenera surowego, wybuchowego i emocjonalnego na ławce, ale szczerego wobec kibiców i szatni, a sam podkreśla, że jest wierzący i że w życiu są sprawy ważniejsze od futbolu.

Wypowiedzi

„Nie byłem zszokowany postawą Jagiellonii, tylko naszą." (Polsat Sport, luty 2026)

„Nie jestem integrystą, wszystko jest możliwe." (Quotidiano Sportivo, grudzień 2025)