Smuda nie miał racji, psychologia jest ważna

By osiągnąć przepływ, osoba go doświadczająca musi być przygotowana do stojącego przed nią zadania na kilku płaszczyznach. Przejdźmy do konkretów: sportowy „przepływ” to wypadkowa odpowiedniego treningu fizycznego, pozwalającego na osiąganie wyników adekwatnych do poziomu i ambicji sportowca, odpowiedniego nastawienia psychicznego ukierunkowanego na samorealizację poprzez aktywność sportową oraz motywacji do osiągania wyników subiektywnie lub obiektywnie satysfakcjonujących. Nie ma wątpliwości co do tego, że podstawą osiągnięcia przez sportowca wybitnego wyniku w jego działaniu jest trening, zarówno fizyczny (co jest raczej oczywiste), ale również psychologiczny, mentalny. Zbigniew Drozdowski w „Antropologii sportowej” zaznacza, iż Systematyczny trening sportowy – niezależnie od przeprowadzania go w postaci racjonalnej czy też wadliwej – prowadzi do wykształcenia silniejszych, aniżeli średnie, układów czy części ciała ludzkiego, silniej w procesie pracy zaangażowanych. Nie da się jednak nie zauważyć – o czym wspomina ten sam autor później – iż tylko harmonijny, racjonalny trening pozwala sportowcowi na przekroczenie pewnego pułapu, który pozwala na osiąganie sukcesów w sporcie. Tak samo rzecz tyczy się treningu mentalnego – tylko wykształcenie w sobie odpowiedniego podejścia, oparte na treningu „Ja” może doprowadzić do ukształtowania się osobowości człowieka zdolnej do przełożenia możliwości ciała na wynik sportowy. Osiąganie „przepływu” jest zależne w zdecydowanej większości (jeśli nie w ogóle, w całości) od treningu psychologicznego. „Przepływ” w teorii jest „optymalnym doświadczeniem dostępnym dla każdego”. Nie tylko sportowcy wyczynowi, lecz także amatorzy są w stanie czerpać satysfakcję z aktywności fizycznej i radość z uprawiania sportu, jednak nazwałbym te emocje odczuciami różnego kalibru, jeśli weźmiemy pod uwagę presję, którą ulec muszą najwięksi atleci tego świata.

Wg teorii Csikszentmihalyia kluczowymi dla osiągnięcia „przepływu” są: poczucie kontroli nad sytuacją i nad samym sobą, uporządkowanie własnej koncentracji oraz wyzbycie się poczucia rozbicia psychicznego, tak zwanej entropii. Tylko będąc skoncentrowanym, mając dobry wgląd w siebie i swoje możliwości oraz nie pozwalając początkowym niepowodzeniom na rozbicie wizji sukcesu, można osiągnąć „przepływ”, co w oczywisty sposób odnosi się do sportowców. Osobiście dołożyłbym do tego wszystkiego poczucie motywacji, niezbędne do osiągania sukcesów, realną samoocenę (która pozwala na dostosowanie swoich możliwości do planów i założeń) oraz odporność na stres, presję i sytuacje wymagające wyjątkowego wysiłku i zaangażowania.

Osoba doświadczająca tego uczucia znajduje się wg Csikszentmihalyia „poza czasem i przestrzenią” – istnieje tylko osoba i czynność, na której skoncentrowana jest cała uwaga. Ważną kwestią jest umiejętność psychicznego zdystansowania się do okoliczności zewnętrznych – znów odniosę się do przykładu Andresa Iniesty – mimo ogromnej stawki i presji, która ciążyła na nim w tamtej chwili, mógł on skupić całą swoją uwagę i zaangażować się w ten jeden, perfekcyjny ruch, który skierował piłkę do bramki. Paradoksem „przepływu” jest fakt, iż nawet jeśli nie posiada się stuprocentowej kontroli nad daną sytuacją – w tym przypadku do piłki mógł dopaść obrońca, bramkarz mógł sparować strzał – to posiada się subiektywne poczucie tej kontroli, która sprawia że całe działanie jest szczególnie efektywne i nieskażone strachem o popełnienie błędu. Jak ujął to autor teorii, tym, co daje ludziom satysfakcję, nie jest posiadanie kontroli w ogóle, ale poczucie kontrolowania trudnej sytuacji. „Przepływ” osiąga się, gdy zadanie stoi na poziomie trudności odrobinę wyższym niż faktyczny poziom umiejętności – to stanowi bazę do rozwoju, który osiąga się doświadczając flow. Kolejnym istotnym aspektem jest motywacja – nie da się osiągnąć sukcesu, jeśli nie pragnie się tego całym sobą, szczególnie na najwyższym poziomie. Odpowiednio zmotywowany sportowiec nie zwraca uwagi na przeciwności losu czy niesprzyjające okoliczności. Niezależnie od nich robi to, co do niego należy, wierząc w sukces swoich działań i koncentrując się nie na tych specyficznie rozumianych dystraktorach, lecz na sukcesie swoim lub swojego zespołu. Przypomina mi to o meczu Polska – Portugalia z 2006 roku, gdy nasze Orły, skoncentrowane wyłącznie na grze, potrafiły stawić czoła czwartej drużynie globu. Rzeczą istotną jest także myśl o tym, iż nie ma rzeczy niemożliwych. Przeświadczenie o własnych możliwościach jako wypadkowa treningu fizycznego, odpowiedniej motywacji (Beenhakker!) i osiągania wcześniej dobrych wyników może pomóc w kształtowaniu się tego rodzaju samoświadomości („Wiem, na co mnie stać”). Samoocena jest zespołem sądów i opinii odnoszonych przez jednostkę do swojej osoby, jej cech fizycznych i uzdolnień, co określić można jako postrzeganie samego siebie, kształtowane przez własne doświadczenie oraz przez to, jak jednostka jest odbierana przez środowisko – kolegów z drużyny, trenera itp. Być może brak odpowiedniego treningu mentalnego, dystansu do własnych osiągnięć i sportowej ambicji to czynniki decydujące o tym, że takie spotkania jak pamiętny triumf w Chorzowie naszej kadrze przydarzają się raz na kilka lat.

Rzeczą ważną dla sportowca jest kondycja nie tylko fizyczna (bo bez niej nie można fizycznie podołać wyzwaniom wyczynowego sportu, znosić przeciążeń treningowych i unikać kontuzji), ale i psychiczna odporność na stres, napięcie, zaczepki kibiców przeciwnika, pozytywne reagowanie na konstruktywną krytykę (jest to szczególny problem mentalny, kiedy ma się do czynienia z gwiazdami przeświadczonymi o własnej doskonałości, dla których sugestia trenera co do zmiany pewnych aspektów swojego zachowania na sportowej arenie będzie pojmowana jako próba zamachu na ich ego, patrz Mario Balotelli) – bez nauczenia się tych właśnie zachowań, bez nabrania odpowiedniego dystansu do siebie i do wykonywanej pracy nie da się osiągnąć w niej szczytu swoich możliwości, a także nie da się osiągnąć „przepływu”, gdyż nie będzie dla takiego sportowca wykonalne „odcięcie się” od bodźców zewnętrznych, skupienie się jedynie na tym, co prowadzi do sukcesu. „Przepływ” wiąże się z regulacją napięcia – bez tej umiejętności ciężko nie tyle o flow, ile nawet o osiągnięcie jakiegokolwiek znaczącego sukcesu w jakiejkolwiek dziedzinie.

Trwa mundial. Z podziwem obserwujemy najlepszych piłkarzy świata mierzących się na brazylijskich arenach, kibicujemy faworytom, ale też sprawiającym sensację drużynom, które uważane były za słabsze. Obserwując zawodników grających niczym w transie i przekraczających granice swoich możliwości, możemy obserwować właśnie „przepływ”, psychologiczne doświadczenie, które pozwala wytrzymać presję nawet w najbardziej obciążających sytuacjach. Niech powyższy tekst będzie świadectwem tego, że wbrew słowom Franciszka Smudy psychologia w sporcie wyczynowym ma kolosalne znaczenie.